Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Ο ΙΣΚΙΟΣ ΤΟΥ

Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Ο ΙΣΚΙΟΣ ΤΟΥ
"Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Ο ΙΣΚΙΟΣ ΤΟΥ"
ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΥΠΕΡΒΑΣΗ ΤΟΥ ΕΞΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Mandela - Free Spirit

Mandela - Free Spirit
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΓΛΩΣΣΑ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΓΛΩΣΣΑ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Κυριακή 3 Αυγούστου 2014

Αυταρχικός και πειστικός λόγος




Η συνείδηση του υποκειμένου, η ίδια η ιδεολογία του, συνδιαμορφώνει και συνδιαμορφώνεται από τους λόγους του «άλλου», διαμεσολαβείται δηλαδή από την γλώσσα, η οποία είναι φορέας ιδεολογίας, κοσμοθεώρησης. Οι «λόγοι των άλλων» συνδιαλέγονται με τον λόγο (ή τους λόγους) του εκάστοτε ατόμου, μέσα στον πολυγλωσσισμό και τις ποικίλες ιδεολογικές-κοινωνιολογικές αποχρώσεις του, όπως λέει ο Μπαχτίν[1]. Επιδιώκουν να καθορίζουν τον τρόπο σκέψης και στάσης μας απέναντι στον κόσμο, τους τρόπους συμπεριφοράς μας. Οι «ξένοι λόγοι» μπορούν να ταξινομηθούν σε δύο βασικές κατηγορίες: στον «αυταρχικό»-εξωτερικό λόγο και στον «εσωτερικά πειστικό» λόγο, κατά Μπαχτίν. Ο πρώτος χαρακτηρίζει τους εξουσιαστικούς λόγους, όπως θρησκευτικό, πολιτικό, ηθικό, του πατέρα, των ενηλίκων, των εκπαιδευτικών κλπ, ενώ ο δεύτερος είναι «εσωτερικά πειστικός για τη συνείδηση». Ο εσωτερικά πειστικός λόγος είναι συχνά «παραγκωνισμένος από την κοινή γνώμη, την επίσημη επιστήμη και κριτική, ενώ συχνά στερείται και νομιμότητας». Ενίοτε οι δύο κατηγορίες λόγων μπορούν να ενωθούν σε έναν, αλλά αυτό δεν διαρκεί για πολύ. Οι συγκρούσεις του αυταρχικού και του πειστικού λόγου (λόγων) επηρεάζουν σημαντικά και διαμορφώνουν την ατομική ιδεολογική συνείδηση. 
«Ο αυταρχικός λόγος απαιτεί από εμάς να αναγνωρισθεί και να αφομοιωθεί. Επιβάλλεται στα άτομα, ανεξάρτητα από το βαθμό εσωτερικής πειστικότητας που αυτός έχει». Ανεξάρτητα από το αν και κατά πόσο μας πείθει για την αλήθεια του. Επίσης έχει άμεση σε σχέση με την αυθεντία και με ένα ιεραρχικό περιβάλλον με ιεραρχικές-εξουσιαστικές σχέσεις. Θεωρείται ότι προέρχεται από το παρελθόν, ένα αυταρχικά δομημένο παρελθόν, ότι έχει να κάνει με τον «λόγο των πατέρων», δηλαδή με την παράδοση. Ο αυταρχικός λόγος εξ ορισμού δεν αφήνει περιθώρια επιλογής και κριτικής, θεωρείται «αυθεντικός», ότι ανήκει σε μια «υψηλή» σφαίρα και όχι στην οικεία καθημερινή σφαίρα της ανθρώπινης επαφής. Είναι «ιερός», γι’ αυτό η γλώσσα του είναι ειδική και εξεζητημένη, έχει συνεπώς άμεση αναφορά στο Ταμπού, στο «Όνομα που δεν πρέπει να επικαλούμαστε επί ματαίω». Τέλος, πρόκειται για έναν λόγο παγωμένο και στατικό, που δεν ανέχεται ερμηνευτικές αλλοιώσεις ή μετατοπίσεις των εννοιών του, αφού μόνο αυτός μπορεί να καθορίζει το περιεχόμενο-σημασία και το νόημα των λεγομένων του. Έτσι, είναι ένας λόγος περατωμένος, κλειστός, μονοσήμαντος, με αναφορά στο «γράμμα του νόμου», όποιος και να είναι αυτός ο νόμος, τη μία και παγκόσμια αλήθεια, τη μία και μόνη επίσημη εκδοχή, στο βαθμό που είναι αυθεντία-εξουσία που επιβάλλεται. Και, παρόλο που είναι λόγος ενός «άλλου», αποκλείει όλους τους άλλους λόγους.
Το αντίθετο συμβαίνει με τον πειστικό λόγο. Ο «εσωτερικά πειστικός λόγος» είναι παράλληλα και ένας εσωτερικός λόγος, με την έννοια ότι μας πείθει χωρίς επιβολή και εξουσία, γιατί συνταιριάζει και συντονίζεται με τον εσώτερο εαυτό-συνείδησή μας, με τη διαίσθηση και την αντίληψη-νοοτροπία μας, με την εσωτερική «φωνή» μας που μας λέει σαν πυξίδα τι είναι σωστό και τι όχι να κάνουμε, με τη στάση, την κοσμοθεωρία και τη φιλοσοφία ζωής μας. Αφομοιώνεται θετικά από το υποκείμενο και συμπλέκεται στενά με τον «δικό του λόγο». Στη ροή της ιστορίας της ατομικής συνείδησης, ο εσωτερικά πειστικός λόγος του «άλλου» είναι μισο-δικός μας και μισο-ξένος, ταυτόχρονα. Δεν είναι στατικός και παθητικός, αντίθετα: ξυπνά μέσα μας τον νέο, εσωτερικό αυτόνομο λόγο μας, και «οργανώνει εκ των ένδον τις λέξεις» και τις ιδέες μας. Δεν παραμένει δηλαδή σε κατάσταση «απομόνωσης και ακινησίας». Και αυτό όχι μόνο γιατί ερμηνεύεται από εμάς, αλλά και γιατί αναπτύσσεται συνεχώς προσαρμοζόμενος στο νέο υλικό: το εσωτερικό δικό μας αλλά και στην εξωτερική πραγματικότητα που εξελίσσεται συνεχώς, μαζί με τη συνείδησή μας, σε ένα αέναο γίγνεσθαι. Φωτίζεται συνεχώς από νέες καταστάσεις, νέα δεδομένα και συμφραζόμενα. Ενώ έρχεται και σε διάλογο, σε μια «έντονη και αμοιβαία διαπάλη με άλλους πειστικούς λόγους» – άρα δεν είναι ένας δογματικός, αυταρχικός και κλειστός λόγος-αυθεντία.
Το ιδεολογικό μας γίγνεσθαι συνιστά μια συνεχή διαπάλη μέσα μας ανάμεσα σε διάφορες λεκτικές-γλωσσικές και ιδεολογικές οπτικές, προσεγγίσεις, στοχεύσεις-προθέσεις, αποτιμήσεις-αξιολογήσεις. Η «σημασιοδοτική δομή του πειστικού λόγου δεν τελειώνει, δεν είναι κλειστή· παραμένει ανοικτή σε νέα ιδεολογικά συμφραζόμενα και σε νέες σημασιοδοτικές δυνατότητες». Ο εσωτερικός πειστικός λόγος είναι ένας σύγχρονος λόγος – όχι παραδοσιακός και παρωχημένος. «Γεννιέται σε μια ζώνη επαφής με ένα ημιτελές παρόν ή γενόμενος σύγχρονος. Απευθύνεται σε έναν σύγχρονο αλλά και σε έναν απόγονο σαν να ήταν σύγχρονος». Αγγίζει δηλαδή τόσο το παρόν όσο και το μέλλον, και ίσως να έχει μεγαλύτερη συνάφεια με το μέλλον. Η ιδιαίτερη αντιληπτική σύλληψη και ερμηνεία του υποκειμένου-ακροατή-αναγνώστη είναι συστατικό στοιχείο του πειστικού-αντιαυταρχικού λόγου. Είναι στενά δεμένος και συνυφασμένος με κάθε ιδιότυπη σύλληψη του υποκειμένου, του «αντιληπτικού του βάθους, μια ορισμένη δόση ευθύνης και μια ορισμένη, σαφή απόστασή του» από αυτόν τον λόγο. Ο εσωτερικός πειστικός λόγος είναι ανοικτός, ημιτελής στην έννοια και στο νόημά του, εξελίσσεται ως «ξένος» λόγος του «άλλου», παράλληλα και σε αλληλεπίδραση-αλληλεξάρτηση με τον «δικό μας» εσωτερικό λόγο, σε μια διαλογική σχέση μεταξύ τους. «Ο πειστικός λόγος δεν μας μαθαίνει ποτέ άπαξ όσα μπορεί να μας μάθει». Τον εντάσσουμε σε νέα συμφραζόμενα, τον εφαρμόζουμε σε καινούριο υλικό της συνείδησής μας (και της πραγματικότητας που κεντρίζει τη συνείδησή μας), με νέες οπτικές γωνίες, για να δώσουμε νέες απαντήσεις, νέες διασαφήσεις ως προς το νόημά του, και να δημιουργήσουμε τις δικές μας λέξεις. Γιατί ο πειστικός λόγος του άλλου προκαλεί και γεννά απαντήσεις από τη μεριά μας κι έτσι δημιουργείται διαλογικά ο δικός μας λόγος – και άρα ο εαυτός μας. Συνεπώς εξελίσσεται διαρκώς μαζί μας.   
Από τα παραπάνω μπορούμε να συναγάγουμε ότι ο εσωτερικός πειστικός λόγος προσιδιάζει στον επαναστατικό λόγο ή, καλύτερα, χαρακτηρίζει τον γνήσιο επαναστατικό λόγο. Γιατί ο τελευταίος δεν επιβάλλεται ως αυθεντία και εξουσία, δεν καλοπιάνει  το «κοινό» του, αλλά απευθύνεται στην εσωτερική χορδή του καθενός, και φυσικά πρώτα απ’ όλα των καταπιεσμένων και των κολασμένων του καπιταλιστικού-εξουσιαστικού συστήματος. Ο εσωτερικά πειστικός επαναστατικός λόγος, ανακαλύπτει βαθιά χαμένα μέσα μας μονοπάτια, τα φέρνει στην επιφάνεια, τα πλαταίνει και τα ανοίγει στο καινούριο, στο μέλλον. Ο πειστικός λόγος δεν μας επιβάλλεται, δεν μας εξαναγκάζει να τον δεχτούμε, το ίδιο και ο γνήσια επαναστατικός λόγος. Γιατί αναπτύσσεται-εξελίσσεται μαζί μας, τον συνδιαμορφώνουμε και έχουμε τη δυνατότητα να τον απορρίψουμε, γιατί δεν μας εξουσιάζει. Αγγίζει τις ευαίσθητες εσωτερικές χορδές της ύπαρξής μας, τα βιώματά μας και αν θέλουμε γίνεται δικός μας, όχι ένας εξωτερικός λόγος εξουσίας-αυθεντίας. Μας αλλάζει και τον αλλάζουμε.
Και τελικά ένας εσωτερικός πειστικός λόγος, δεν μπορεί να είναι ξύλινος, στερεότυπος, ελιτίστικος αλλά ούτε και λαϊκίστικος, δογματικός και αντιδιαλογικός-αντιδιαλεκτικός, κλειστός, κοινότοπος, ταυτολογικός και συνθηματικός, εσωστρεφής και αυτοαναφορικός. Και οπωσδήποτε πιο πολύ πείθει με την πράξη του, με το παράδειγμα και τη στάση ζωής του φορέα του. 
3/8/2014
Δημήτρης Φασόλης  



[1] Μιχαήλ Μπαχτίν 1980. Προβλήματα λογοτεχνίας και αισθητικής, Αθήνα, εκδόσεις Πλέθρον.

Τρίτη 29 Ιουλίου 2014

Οι λόγοι των «άλλων»











Ο Μιχαήλ Μπαχτίν στο βιβλίο του «Προβλήματα λογοτεχνίας και αισθητικής», μεταξύ άλλων,  πραγματεύεται το ύφος του πεζού λόγου, το οποίο διαφέρει  ποιοτικά από το ύφος του ποιήματος. Όπως λέει, το πεζό έργο, το μυθιστόρημα χαρακτηρίζεται από έναν «πολυγλωσσισμό», μια ανοικτή, αντικειμενικευτική και κοινωνική γλώσσα, σε αντίθεση με το ποίημα που χαρακτηρίζεται από μια «κλειστή», αυστηρά προσωπική γλώσσα. Η γλώσσα του πεζού λόγου είναι ανοιχτή στην επιρροή της γλώσσας του «ξένου», την οποία την ενσωματώνει οργανικά εντός της. Το ενδιαφέρον στοιχείο στην προσέγγισή του είναι ότι συνδέει τη γλώσσα του μυθιστορήματος με τη γλώσσα της καθημερινής ζωής, με την κοινωνία, την ιδεολογία και τον πολιτισμό, κάνοντας λόγο για «πολυγλωσσισμό τόσο στον πεζό λόγο όσο και στην κοινωνία γενικότερα: «…Για την ατομική συνείδηση, η γλώσσα ως ζωντανή κοινωνικο-ιδεολογική συμπύκνωση, και πολύγλωσση γνώση, τοποθετείται στο μεταίχμιο του εδάφους της και του εδάφους του «άλλου». Η λέξη της γλώσσας είναι μια γλώσσα κατά το ήμισυ ξένη…». Παύει να είναι ξένη όταν η πρόθεση του συγγραφέα εγκατασταθεί στη λέξη, και την κάνει δική του. «Ως τη στιγμή που θα ιδιοποιηθεί, ο λόγος δεν βρίσκεται σε μια γλώσσα ουδέτερη και απρόσωπη (γιατί ο ομιλών δεν την αντλεί από ένα λεξικό. Βρίσκεται πάνω σε ξένα χείλη, ξένα συμφραζόμενα και προθέσεις, κι εκεί πρέπει να τον αδράξουν και να τον κάνουν «δικό» τους». Αυτή η ανάλυση εκφράζει την κοινωνική φύση της γλώσσας, ως προϊόν της επικοινωνίας, ως συλλογικό πλούτο της κοινωνίας και της συλλογικής δράσης των ανθρώπων, των μεταξύ τους ανταλλαγών. Επομένως, προχωρώντας τη συλλογιστική του, μπορούμε να πούμε ότι και η σκέψη, η προσωπικότητα, ο εαυτός ή το εγώ, είναι συλλογικά προϊόντα της αλληλεπίδρασης και των σχέσεων μεταξύ των μελών μιας κοινωνίας. Επομένως, βρισκόμαστε σε έναν διαρκή και αδιάκοπο διάλογο, σε μια ερωταπάντηση, σε μια κατάφαση και άρνηση με τους άλλους.
Αλλά και ο ίδιος ο Μαρξ, πολύ πρώιμα, γράφει κάτι πολύ πρωτοποριακό (Κεφάλαιο, Α τόμος, σελ 66-υποσημείωση 18): «Μια και δεν γεννιέται μαζί  με έναν καθρέφτη, ούτε σαν φιλόσοφος της σχολής του Φίχτε: «Εγώ είμαι εγώ», ο άνθρωπος καθρεφτίζει τον εαυτό του πρώτα σ' έναν άλλο άνθρωπο. Μόνο αφού αναφερθεί στον άνθρωπο Παύλο σαν προς όμοιό του, ο άνθρωπος Πέτρος αρχίζει να αναφέρεται στον εαυτό του σαν προς άνθρωπο. Έτσι όμως ό Παύλος ολόκληρος με σάρκα και οστά, με την παυλική σωματικότητά του, ισχύει γι' αυτόν σαν μορφή εμφάνισης τού γένους «άνθρωπος». Συνειδητοποιεί δηλαδή τον εαυτό του, ως πρόσωπο μέσα από το πρόσωπο του άλλου και ταυτόχρονα συνειδητοποιεί ότι είναι άνθρωπος. Δεν είναι εδώ υπερβολή να πούμε ότι η καίρια-αιχμηρή διαίσθηση του Μαρξ παραπέμπει απευθείας στις σύγχρονες θεωρίες για τους κατοπτρικούς νευρώνες αλλά και της κοινωνικής ψυχολογίας και συνείδησης.
Όπως λέει ο Μπαχτίν, το ιδίωμα μιας γλώσσας, και γενικά η γλώσσα, μεταβάλλεται μέσω της «υβριδιοποίησης», της ανάμιξης διαφορετικών και «ξένων» γλωσσικών στοιχείων. Το ίδιο όμως συμβαίνει και με την ιδεολογία, αλλά και με την καθημερινή ζωή: ο τρόπος ζωής, οι αντιλήψεις, οι συνήθειες-συμπεριφορές, ο πολιτισμός είναι ένα υβρίδιο – ανακάτεμα διαφορετικών οπτικών και στοιχείων. Βέβαια οι ολοκληρωτικές ιδεολογίες το παραγνωρίζουν αυτό και θέλουν να το καταστείλουν. Ο ολοκληρωτισμός και ο εθνικισμός-σωβινισμός προσηλώνονται φανατικά (θρησκευτικά,δογματικά) στο «παρελθόν» ως κάτι γνήσιο-αυθεντικό και καθαρό από «αλλότριες» προσμίξεις. Κάτι φυσικά που είναι ψευδές. Όμως, αυτή η εμμονή με το παρελθόν, με την ταυτότητα είναι σχεδόν αυτιστική. Ωστόσο, η ίδια η ζωή, η ζώσα πραγματικότητα, ξεπερνά την όποια ιδεοληψία και εμμονή. Για παράδειγμα, βλέπουμε οι πούροι εθνικιστές-φασίστες έχουν για συζύγους «ξένες» γυναίκες, γεγονός που τους «σώζει», δηλαδή αμβλύνει την αντίφαση – που γεννά έναν παραλογισμό – με τις πραγματικές συνθήκες της ζωής (οι οποίες είναι ανοικτές στις επιρροές και τη «γλώσσα του άλλου», δηλαδή στα υβρίδια)  που έχουν οι ιδέες τους. Δίνοντάς τους όμως έτσι κι ένα άλλοθι, το οποίο δεν χάνουν την ευκαιρία να το εκμεταλλεύονται προς όφελός τους, ως υπεράσπιση του εαυτού τους: «εγώ φασίστας-ρατσιστής; μα έχω παντρευτεί αλλοδαπή». Η υβριδιακότητα λοιπόν, δεν θα ’πρεπε να υπάρχει για την εκάστοτε κλειστή-ολοκηρωτική ιδεολογία, αλλά, αφού υπάρχει, αποκρύπτεται και ενσωματώνεται με τον κυρίαρχο-ηγεμονικό λόγο σαν στοιχείο της ταυτότητας.
Έτσι, για παράδειγμα, η έντονη επίδραση της μικρασιατικής ζωής και κουλτούρας στα τραγούδια, στα ρούχα, στη διατροφή κλπ των ελλήνων που ζούσαν στην ευρύτερη περιοχή και από τις δυο μεριές του Αιγαίου, βαπτίστηκε «ελληνική παράδοση». Ενώ σε μια άλλη κοινωνία, ανοικτή στον κόσμο, θα δινόταν έμφαση ακριβώς στην υβριδιακή «φύση»-χαρακτήρα της κοινωνικής ζωής και των πολιτισμών, όπου τα σύνορα και οι κανονικότητες παραβιάζονται συνεχώς. Θα δινόταν θετικό πρόσημο σε αυτήν την ανοικτότητα-υβριδιακότητα και θα ήταν μια αξία και πρότυπο ζωής. Σε αντίθεση με τη μονήρη και κλειστή σκέψη-νοοτροπία-αντίληψη που ομφαλοσκοπεί μέσα στα νεκρά νερά της «παράδοσης» και των «ιδανικών της φυλής». Ουσιαστικά όμως οι ολοκληρωτικές, εθνοκεντρικές και εθνικιστικές ιδεολογίες αγνοούν την αλήθεια: ότι ο κάθε άνθρωπος αποκτά συνείδηση του εαυτού του και του κόσμου (αλλά και κάθε ομάδα, κοινότητα ή κοινωνία αποκτά συλλογική συνείδηση, γλώσσα, έννοιες, πολιτισμό, ιδέες), χάρη ακριβώς στην αλληλεπίδραση με άλλους πολιτισμούς, αντιλήψεις, οπτικές του κόσμου και τρόπους ζωής. Μέσα από τη γλώσσα του «άλλου», την οποία ερμηνεύει και επανερμηνεύει αδιάκοπα, ερμηνεύει έτσι και τον εαυτό του (και η κοινωνία το είναι της). Και ταυτόχρονα, ερμηνεύοντας, κάνει κριτική, κατανοεί, συνδέεται, ταυτίζεται αλλά επίσης αμφισβητεί και συγκρούεται με τον λόγο-γλώσσα του «άλλου», συνδιαλέγεται διαρκώς και διαλογίζεται, μέσα σε ένα γόνιμο πλαίσιο αποδόμησης και δόμησης νέων γλωσσών, αξιών, οπτικών και κοσμοθεωριών.
Το σημαντικό στοιχείο είναι ότι σε περιόδους αποδόμησης των κλειστών συστημάτων σκέψης και γλώσσας (π.χ. ελληνιστικά κράτη, ρωμαϊκή αυτοκρατορία, παρακμή και διάλυση βυζαντινής αυτοκρατορίας) ανθούσε πάντα το μυθιστόρημα. Σε αυτές τις κομβικές και μεταβατικές περιόδους είναι που αναδύονται νέες καινοτόμες ιδέες και επαναστατικά οράματα-κινήματα. Μια ανάλογη περίοδος είναι και η σημερινή με αντίστοιχες ευκαιρίες και προοπτικές για υβριδιακές μορφές … που πρέπει όμως να ανακαλύψουμε για να μετουσιωθούν σε  και επαναστατικές ιδέες και πράξεις.
29/7/2014
Δημήτρης Φασόλης

Σάββατο 4 Ιανουαρίου 2014

Το διαμάντι, ο γραφίτης και ο ρόλος-σημασία της δομής



Καθώς σταχυολογούσα πρόσφατα πληροφορίες γύρω από τα υλικά σώματα, εν όψει  σχετικού σχολικού μαθήματος, έπεσα πάνω στη δομή του μορίου του γραφίτη και του διαμαντιού, κι έτσι θυμήθηκα κάτι πολύ εντυπωσιακό: ενώ τα δύο υλικά, δεν διαφέρουν στα συστατικά τους  στοιχεία, αφού αποτελούνται από μόρια άνθρακα, εντούτοις αυτό που τα διαφοροποιεί ριζικά-ποιοτικά είναι η διάταξη των ατόμων μεταξύ τους, τα οποία συγκροτούν το μόριο του κάθε υλικού. Αλλάζει δηλαδή η δομή τους, η σχέση μεταξύ των ατόμων και η συνακόλουθη διάταξη στο χώρο.
Λίγες ημέρες αργότερα, σε μια διαδραστική έκθεση τεχνολογίας-επιστήμης, ανακάλυψα με βιωματικό τρόπο κάτι που είχα διαβάσει παλιότερα στο διαδίκτυο, αλλά τώρα που το είδα στην πράξη ήταν τελείως διαφορετική η αίσθηση: σε έναν ειδικά διαμορφωμένο πάγκο υπήρχε μια διάταξη μεταλλικών ελασμάτων και καλωδίων απ’ όπου περνούσε ρεύμα. Τα λεπτά μεταλλικά ελάσματα είχαν αρχικά ένα ορισμένο σχήμα (π.χ. σχήμα που έμοιαζε με κεφάλι γάτας) και είχαν φορτιστεί με ηλεκτρικό ρεύμα. Ο θεατής-επισκέπτης παροτρύνονταν, αφού το  αποσυνδέσει από το ρεύμα, να τσαλακώσει κατά βούληση το σύρμα, όσο περισσότερο μπορεί, σε ένα ακατάστατο και άμορφο σχήμα. Κατόπιν, το επανασύνδεε με το ρεύμα και, εντός λίγων δευτερολέπτων, ο παρατηρητής, ο υποφαινόμενος δηλαδή,  έμεινα άναυδος: το μεταλλικό σύρμα επανήρθε στο αρχικό του σχήμα, μόνο του, σαν να αυτοοργανώθηκε, σαν να είχε μνήμη και συνείδηση. Τότε αναφώνησα στον διπλανό μου: «Τελικά οι ινδιάνοι είχαν δίκιο: και τα άψυχα υλικά έχουν ψυχή, πνεύμα ή όπως αλλιώς θέλεις να το πεις!». Πράγματι, διαβάζοντας τις επεξηγηματικές πληροφορίες σε μια μικρή πινακίδα, τα υλικά αυτά έχουν την ιδιότητα τα υποατομικά τους σωματίδια, τα ηλεκτρόνια και τα άτομα, να έχουν «μνήμη», να «θυμούνται» μια αρχική κατάσταση στην οποία βρίσκονταν αρχικά. Εδώ, βέβαια, το ρεύμα πρέπει να παίζει καθοριστικό ρόλο στην εν λόγω συμπεριφορά των σωματιδίων και των υλικών, των οποίων είναι συστατικά στοιχεία. Το ρεύμα είναι ενέργεια που λειτουργεί ως «πληροφορία» ή «νόημα», μέσω του οποίου συντονίζονται και διατάσσονται στον χωρόχρονο τα σωματίδια.
Η ύλη, τα συστατικά από μόνα τους δεν έχουν νόημα. Τα συστατικά στοιχεία, τα σωματίδια είναι το περιεχόμενο, το οποίο χωρίς μορφή-δομή δεν έχει καμιά λειτουργία, επενέργεια, τουλάχιστον με σημασία και αντίκτυπο για τον άνθρωπο-την ανθρώπινη συνείδηση. Αλλά το ίδιο ισχύει και για την οικοδόμηση συστημάτων, με άλλα λόγια, σχέσεων μεταξύ διαφορετικών μερών-συστατικών. Αυτό που δίνει στα άτομα – στην ύλη – νόημα είναι το σχήμα, η μορφή που παίρνει η ύλη (αλλιώς, το περιεχόμενο), με άλλα λόγια η δομή. Η δομή είναι σχέση, είναι ολότητα που είναι κάτι περισσότερο από τα μέρη, τα υλικά στοιχεία. Και για να υπάρχει δομή-σχέση πρέπει να υπάρχει ενέργεια και μια χωροχρονική δομή: η διάταξη δηλαδή των ατόμων (του άνθρακα, εδώ) στον χώρο (ή, ακόμη καλύτερα, στον χωροχρόνο), και οι ενεργειακά συγκροτημένοι δεσμοί (σχέσεις) μεταξύ τους. Έτσι, αυτό που φαίνεται είναι η μορφή, ως έκφραση της δομής της ύλης. Και τελικά η διαφορετική δομή (κανονικά εξάγωνα ή τετράγωνα), που είναι μορφή, είναι η ουσία, είναι η διαφορετική ποιότητα που δίνει τις συγκεκριμένες ιδιότητες και χαρακτηριστικά ενός υλικού.
Επίσης αξιοσημείωτο και σημαντικό είναι ότι με τα ίδια υλικά-συστατικά στοιχεία μπορούν να υπάρξουν διαφορετικές δομές-μορφές.  Ξέρουμε ότι με 92 χημικά στοιχεία συντίθεται ολόκληρη η ύλη στο σύμπαν, με 3 είδη κουάρκ και το ηλεκτρόνιο, οικοδομείται ο κόσμος όλος (η αρχή της οικονομίας ισχύει για τη γέννηση και την εξέλιξη του σύμπαντος, για κάθε μορφή οργανικής και ανόργανης ύλης, ενώ όταν αυτή παραβιάζεται, τότε η δομή είναι θνησιγενής και αργά ή γρήγορα καταρρέει). Άρα, η διαφορετική ποιότητα στις σχέσεις και την οργάνωση των θεμελιωδών συστατικών στοιχείων, η διαφορετικές δομές, είναι που συγκροτούν την τόσο πλούσια σε μορφές και εκφάνσεις της πραγματικότητα, τουλάχιστον όπως την αντιλαμβάνονται οι αισθήσεις μας. Και όταν λέμε πραγματικότητα, εννοούμε και την οργανική ύλη, τις διάφορες μορφές ζωής, και φυσικά τον άνθρωπο και τις κοινωνίες-πολιτισμούς του.
Θα επανέλθουμε
4/1/2014
Δημήτρης φασόλης 

Ένα άτομο, πολλές δομές
Διαμάντι, γραφίτης, νανοσωλήνες...: παρά το ότι έχουν την ίδια βασική χημική σύνθεση, οι κρυσταλλικές διατάξεις άνθρακα (C) διαφέρουν σημαντικά. H λέξη διαμάντι έχει την ίδια ρίζα με την αρχαία ελληνική λεξη αδάμαστος (παράγεται από α στερ. + δαμάω/δαμάζω). Κάθε άτομο C του διαμαντιού συνδέεται με τέσσερα γειτονικά άτομα C, που βρίσκονται στις κορυφές ενός κανονικού τετραέδρου. Τα άτομα συνδέονται με ισχυρούς χημικούς δεσμούς, που κάνουν το διαμάντι να είναι το πιο σκληρό υλικό. Χρησιμοποιείται σε κοσμήματα, σε εργαλεία κοπής και σε βιομηχανικές εφαρμογές, που περιλαμβάνουν ακόμη και διάτρηση μπετόν. Το διαμάντι έχει μία βασική δομή στην οποία κάθε άτομο άνθρακα συνδέεται με άλλα τέσσερα άτομα γύρω του σε διάταξη τετραέδρου.



Οι αλλοτροπικές μορφές του καθαρού άνθρακα. α) κρυσταλλική δομή του διαμαντιού β) κρυσταλλική δομή του γραφίτη γ) κρυσταλλική δομή του εξαγωνικού διαμαντιού δ) δομή του μορίου C60 ε) δομή του μορίου C540 στ) δομή του μορίου C70 ζ) άμορφος άνθρακας η) νανοσωλήνας άνθρακα (κυλινδρικό γραφένιο).

Τρίτη 21 Μαΐου 2013

«Ποίημα στους φίλους», Χόρχε Λουίς Μπόρχες



 «Ποίημα στους φίλους», Χόρχε Λουίς Μπόρχες

Δεν μπορώ να σου δώσω λύσεις
για όλα τα προβλήματα της ζωής σου,
ούτε έχω απαντήσεις
για τις αμφιβολίες και τους φόβους σου ˙
όμως μπορώ να σ’ ακούσω
και να τα μοιραστώ μαζί σου.

Δεν μπορώ ν’ αλλάξω
το παρελθόν ή το μέλλον σου.
Όμως όταν με χρειάζεσαι
θα είμαι εκεί μαζί σου.

Δεν μπορώ να αποτρέψω τα παραπατήματα σου.
Μόνο μπορώ να σου προσφέρω το χέρι μου
να κρατηθείς και να μη πέσεις.

Οι χαρές σου, οι θρίαμβοι και οι επιτυχίες σου
δεν είναι δικές μου.
Όμως ειλικρινά απολαμβάνω να σε βλέπω ευτυχισμένο.

Δεν μπορώ να περιορίσω μέσα σε όρια
αυτά που πρέπει να πραγματοποιήσεις,
όμως θα σου προσφέρω τον ελεύθερο χώρο
που χρειάζεσαι για να μεγαλουργήσεις.

Δεν μπορώ να αποτρέψω τις οδύνες σου
όταν κάποιες θλίψεις
σου σκίζουν την καρδιά,
όμως μπορώ να κλάψω μαζί σου
και να μαζέψω τα κομμάτια της
για να την φτιάξουμε ξανά πιο δυνατή.

Δεν μπορώ να σου πω ποιος είσαι
ούτε ποιος πρέπει να γίνεις.
Μόνο μπορώ
να σ' αγαπώ όπως είσαι
και να είμαι φίλος σου.

Αυτές τις μέρες σκεφτόμουν
τους φίλους μου και τις φίλες μου,
δεν ήσουν πάνω
ή κάτω ή στη μέση.

Δεν ήσουν πρώτος
ούτε τελευταίος στη λίστα.
Δεν ήσουν το νούμερο ένα ούτε το τελευταίο.

Να κοιμάσαι ευτυχισμένος.
Να εκπέμπεις αγάπη.
Να ξέρεις ότι είμαστε εδώ περαστικοί.

Ας βελτιώσουμε τις σχέσεις με τους άλλους.

Να αρπάζουμε τις ευκαιρίες.
Να ακούμε την καρδιά μας.
Να εκτιμούμε τη ζωή.

Πάντως δεν έχω την αξίωση να είμαι
ο πρώτος, ο δεύτερος ή ο τρίτος
στη λίστα σου.

Μου αρκεί που με θέλεις για φίλο.
Ευχαριστώ που είμαι.

[πηγή: Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Ποιήματα, μετάφρ. Δ. Καλομοίρης , Ελληνικά Γράμματα, 1995 ]



Στο ποίημα αυτό, ο Μπόρχες εξυμνεί τη γνήσια φιλία και αλληλεγγύη. Ύμνος στην κοινωνική-αλληλέγγυα φύση του ανθρώπου που καταλύει και υπερβαίνει τον ατομισμό-εγωισμό. Στην πρώτη στροφή, μας λέει ότι ένας φίλος, σύντροφος κλπ, δεν μπορεί να μας δώσει λύσεις και απαντήσεις για ουσιαστικά και σημαντικά για εμάς ζητήματα που αντιμετωπίζουμε στη ζωή μας. Και ίσως δεν είναι αυτό και θεμιτό. Αλλά μπορεί να γίνεται κοινωνός των προβλημάτων και ερωτημάτων μας. Αυτό αυτομάτως μας ξαλαφρώνει, απαλύνει τον πόνο και το άγχος μας. Όλα όσα δυσάρεστα μας συμβαίνουν, ατυχίες, απογοητεύσεις, αρνητικά συναισθήματα, είναι ένα βάρος, γιατί ο άνθρωπος επιδιώκει την ευημερία, την ευτυχία και ηδονή.  Το να έχουμε πραγματικούς φίλους, αλληλέγγυους, να μπορούμε να πούμε αυτά που μας προβληματίζουν, μας βασανίζουν και μας φοβίζουν σε κάποιο άλλο, κοντινό και οικείο μας πρόσωπο, είναι σαν να μοιραζόμαστε αυτό το βάρος, και έτσι ξαλαφρώνουμε. Έτσι, ο αφηγητής-ποιητής (;) θα είναι πάντα δίπλα στο φιλικό πρόσωπο σε όλη την πορεία της ζωής του, όποτε τον χρειάζεται. Μια πορεία την οποία δεν μπορούμε να αλλάξουμε αλλά χρειαζόμαστε ένα δικό μας πρόσωπο να είναι δίπλα μας, όπως και στα λάθη και τα παραστρατήματά μας, για να μας απλώσει το χέρι, να μας παρηγορήσει και να μας στηρίξει όταν η ατυχία, η κακή στιγμή, η επιπολαιότητα ή το λάθος θα μας κλονίσει, ώστε να μην πέσουμε ακόμη πιο κάτω, αλλά να πάρουμε δύναμη για να συνεχίσουμε.
Στις επιτυχίες, στις νίκες και στους θριάμβους, ο φίλος δεν ταυτίζεται με αυτές, όπως συχνά συμβαίνει με τους ανθρώπους οι οποίοι ταυτίζονται με τα πρόσωπα που είναι επιτυχημένα, με κύρος και φήμη, δημιουργώντας μια σχέση εξάρτησης και ετεροκαθορισμού από άτομα-πρότυπα. Λειτουργώντας έτσι σαν υποκατάστατο και αποφυγή για προβλήματα όπως η έλλειψη αυτοπεποίθησης. Για τον Μπόρχες ο φίλος πρέπει να χαίρεται πραγματικά για τις επιτυχίες του φίλου του, μια ειλικρινής στάση αλληλεγγύης, σεβασμού και αναγνώρισης του άλλου. Επίσης ο φίλος δεν μπορεί να βάλει όρια στη ζωή και στα σχέδια-στόχους του συντρόφου του, αλλά του παρέχει-προσφέρει «ελεύθερο χώρο» για να «μεγαλουργήσει». Πόσο σπουδαίο θα ήταν αν λειτουργούσαν έτσι οι κοινωνίες; Να προσφέρουν δηλαδή τον αναγκαίο και απαραίτητο ελεύθερο χώρο για να αναπτύσσουν τις ικανότητες και τις κλίσεις τους οι άνθρωποι; Να ενθαρρύνονται να εξερευνούν, να ανακαλύπτουν τον εαυτό τους και τον κόσμο; Αντί να προετοιμάζονται από τα πρώτα βήματα της ζωής τους να ενταχθούν στην παραγωγική μηχανή, με στόχους αμφιβόλου αξίας και αποτελέσματος για την ανθρώπινη ύπαρξη και ευτυχία;
Αυτή όμως η «ανώτερη» νοοτροπία και συμπεριφορά μεταξύ φίλων, ο απόλυτος σεβασμός στην ελευθερία της ύπαρξης και του προσώπου, η ανοχή και κατανόηση, η στήριξη στις επιλογές του άλλου, ακόμη και αν διαφωνούμε, η υποστήριξη και η ενθάρρυνση για την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας και για την αναζήτηση ενός αυθεντικού προσωπικού και υπαρξιακού νοήματος ζωής, συνάδει με υψηλές αξίες και ιδέες για τη ζωή, αλλά και για τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων. Άρα, γιατί να μην αφορά και ισχύει για ολόκληρη την κοινωνία; Εξάλλου, το δίκτυο των φίλων δεν αποτελεί μια μικρο-κοινωνία; Δεν θα μπορούσε αυτή η συνθήκη γνήσιας αλληλεγγύης και ελευθερίας-αλληλοκατανόησης να γενικευτεί στο σύνολο μιας κοινωνίας; Έτσι αίρεται ή γίνεται μια ποιοτική-αλματική-επαναστατικό άλμα στην αντίφαση-διχοτομία υποκείμενο/αντικείμενο και άτομο/κοινωνία. Έτσι η κοινωνία (ή κοινότητα ή ομάδα) γίνεται το ποιοτικό άλμα-αναβάθμιση αλλά και εμβάπτισμα του ατόμου στο κοινωνικό και του κοινωνικό στο άτομο. Μια υπαρξιακή μετάβαση-μετουσίωση που συνιστά τη σύζευξη ατόμου-κοινωνίας και εγώ-άλλου. Η κοινωνία, και συνακόλουθα η «οικογένεια» και η εκπαίδευση (οποιασδήποτε μελλοντικής μορφής), , ο δημόσιος χώρος (σχέσεις, αλληλεπιδράσεις, ανταλλαγές μεταξύ των ανθρώπων) δεν θα πρέπει να έχει έναν διδακτικό, πατερναλιστικό, φρονηματικό και εξουσιαστικό-αυταρχικό χαρακτήρα.
Βέβαια, σε μια οργανωμένη κοινωνία και, έστω μη ιεραρχική, σχέση μεταξύ ανθρώπων χρειάζεται ένα κριτήριο υπευθυνότητας, φερεγγυότητας και δέσμευσης. Αλλά σε έναν ανώτερο-αναβαθμισμένο-εκλεπτυσμένο, μη-εξουσιαστικό και αταξικό πολιτισμό, οι από κοινού εργασίες, σχέδια και δεσμεύσεις σε στόχους δεν θα είναι πια υποχρέωση και καταναγκασμός – δηλαδή αλλοτρίωση. Γιατί ό,τι είναι για μένα καλό και ίδιον της ελευθερίας μου είναι ταυτόχρονα καλό και ελευθερία για όλους τους άλλους συνανθρώπους μου. Η ζωή θα είναι ένα παιχνίδι, όπου ο αυθορμητισμός, ο αυτοσχεδιασμός και η φαντασία θα κυριαρχούν. Αυτό δεν θα δημιουργεί πρόβλημα, αφού όλοι θα συντονίζονται αυτόματα μεταξύ τους, ως αλληλο-συνδεόμενα πνευματικά εγώ-υποκείμενα σε ένα συλλογικό «εαυτό-άλλον» - σαφώς μια ανώτερη ποιοτικά ενότητα ή συλλογική συνείδηση. Είναι μια νέα «φυσική» τάξη πραγμάτων, όπου όλα αυτά προκύπτουν αβίαστα και φυσικά. Όπως παλιότερα φιλόσοφοι, όπως ο Μιλ, υποστήριζαν πως η ελευθερία του ατόμου και η ασφάλεια και αξιοπρέπειά του ανήκουν στη σφαίρα του φυσικού δικαίου, γιατί προκύπτουν από τις διαδικασίες της φύσης, και τότε αυτό ήταν μια αληθινή ερμηνεία της φύσης, έτσι αναλόγως προκύπτει η νέα τάξη πραγμάτων (αναρχία, μη ιεραρχία, εξουσία, εκμετάλλευση και μη αλλοτρίωση-αυτοπραγμάτωση)  Έτσι,  οι ανάγκες θα αλληλοσυμπληρώνονται και θα αλληλο-επικαλύπτονται. Ζω γιατί ζει ο άλλος, υπάρχω γιατί υπάρχει ο άλλος, είμαι εδώ γιατί είναι και ο άλλος, είμαι ευτυχισμένος και ελεύθερος, γιατί είμαι ο άλλος. Σε μια αρμονική, συμμετρική κατάσταση. Εργάζομαι για τη χαρά της δημιουργίας και του παιχνιδιού με τον άλλο άνθρωπο, το σύντροφο-φίλο-εραστή, δημιουργώ για να εκφράζω ελεύθερα την ύπαρξή μου, τον εαυτό μου, το είναι μου. Έτσι, η αρμονία και η ισορροπία, η συμμετρία που διέπει το ίδιο το σύμπαν, εκδηλώνονται στην κοινωνία μέσα από την ισότητα και την ελευθερία, την σύζευξη ατόμου-όλου (κοινωνίας). 
21/5/2013
Δημήτρης Φασόλης

Σάββατο 9 Μαρτίου 2013

Όταν η τέχνη αλληλεπιδρά με την εργασία: “April”, Deep Purple




(Αποκωδικοποιώντας το βίντεο και το μουσικό πείραμα)
Το βίντεο αρχίζει με άντρες που τρέχουν μαζικά και ανεβαίνουν σε φορτηγά στρατιωτικού τύπου. Αναφορά στην εργατική τάξη, στους άντρες εργάτες και στην αναλογία στρατού, μισθωτής εργασίας-μαζικής παραγωγής. Στο επόμενο σκηνικό, το συγκρότημα είναι στημένο σε ένα εργοτάξιο. Στη μεγάλη αλάνα γίνονται εργασίες. Η τέχνη βρίσκεται σε ένα κάπως ανώτερο επίπεδο, ωστόσο έρχεται σε επαφή με τον κόσμο της εργασίας. Οι διαχωρισμοί σπάνε. Η ανάμιξη γίνεται αμέσως μετά καταφανής: οι εργάτες εισέρχονται στον χώρο των καλλιτεχνών, στήνουν τα καρεκλάκια και τα αναλόγια για τις παρτιτούρες της ορχήστρας. Οι ίδιοι οι μουσικοί μοιάζουν με εργάτες που εκτελούν ένα σημαντικό έργο, υπό τη διεύθυνση του μαέστρου. Ο κόσμος της εργασίας, η «εργατιά» ενώνεται με τον κόσμο της τέχνης, μέσα από τις ομοιότητες και αναλογίες που υπάρχουν μεταξύ τους. Το μουσικό-καλλιτεχνικό έργο είναι και αυτό μια παραγωγική διαδικασία, έστω πνευματική, χρειάζεται κόπο, σχεδιασμό, οργάνωση, έμπνευση, θέληση, σκοπό. Έτσι, εργασία χειρονακτική και πνευματική, τέχνη και τεχνική, εξισώνονται. Καταρρίπτονται τα σύνορα και οι φραγμοί. Το κεντρικό στοιχείο που τα ενώνει είναι η ιδέα για το έργο, ο στόχος. Γι’ αυτό και το γκρουπ στέκεται αρχικά μόνο του, πριν έρθουν οι μουσικοί της ορχήστρας: είναι η αρχική ιδέα, που πρέπει να αναπτυχθεί και να υλοποιηθεί, να γίνει πράξη.
Όμως παράλληλα, αναδεικνύονται και οι αντιθέσεις:
Από τη μια, η δομημένη ιεραρχικά ορχήστρα, οι μουσικοί εργάτες που εκτελούν υπάκουα το έργο, ακολουθώντας έναν μαέστρο. Και από την άλλη, οι μουσικοί της ροκ μπάντας, χωρίς κάποιον αρχηγό, τουλάχιστον τυπικά και τελετουργικά, να ξεχωρίζει. Συντονίζονται μεταξύ τους, χωρίς κάποιον εξωτερικό παράγοντα-διευθυντή, συνεργάζονται ισότιμα. Γι’ αυτό και στέκονται ξέχωρα, στον δικό τους χαβά.
Ο κόσμος της τέχνης είναι σε ένα υπερυψωμένο επίπεδο, σε σχέση με τον κόσμο της εργασίας. Ωστόσο υπάρχει επικοινωνία (οι μουσικοί είναι στραμμένοι προς το εργοτάξιο) και ανάμιξη μεταξύ τους. Συμβολίζεται ίσως έτσι το ότι η ένωση και η άρση των διαχωρισμών δεν μπορεί να γίνει αυτόματα και μηχανιστικά, από τη μια στιγμή στην άλλη. Αυτό ίσως θα γεννούσε και καρικατούρες ή τερατογενέσεις, άλλωστε. 
Πάντως το μήνυμα είναι δυνατό και συγκεκριμένο: ένωση των δύο κόσμων, όχι στεγανά, ιεραρχίες και διαχωρισμοί, ισότητα και αρμονική σχέση μεταξύ τους.
Αλλά και το ίδιο το μουσικό πείραμα των Deep Purple, το πάντρεμα της ροκ με την κλασική μουσική έχει ανάλογους συμβολισμούς και συνδηλώσεις.
Η τέχνη στην υπηρεσία της κοινωνίας και της εργασίας-εργατικής τάξης, και το αντίστροφο. Οι εργάτες συνεργάζονται και βοηθούν τους καλλιτέχνες και παράλληλα επικοινωνούν με το μουσικό δημιούργημα-έργο.  
Το γκρουπ στέκεται μόνο του, η κινησιολογία και η στάση τους, δεν δείχνει άμεση επικοινωνία με την ορχήστρα αλλά ανεξαρτησία: είναι η ιδέα, η έμπνευση που στέκεται μόνη της, ελεύθερη, και μετά γίνεται κείμενο (μουσικό), σχέδιο που αποβλέπει σε ένα αποτέλεσμα (σκοπό). Το έργο πρέπει να εκτελεστεί (επιτελεστεί), να έρθει σε πέρας. Το μουσικό έργο, η σύνθεση, είναι ένα, σταθερό και αναλλοίωτο, οι εκτελέσεις διαφορετικές και με ποικιλία ύφους. 
Μεγάλο συγκρότημα, μεγάλες ιδέες, μεγάλος συμβολισμός!  
Όλα αυτά, πολύ ωραία, αλλά με μια δεύτερη ματιά διαφαίνεται-αναδύεται μια πιο «σκληρή» και ρεαλιστική εικόνα. Τα παραπάνω, είναι μάλλον η εξιδανικευμένη εικόνα, το μήνυμα και η πρόθεση των μουσικών του ιστορικού ροκ συγκροτήματος. Πετυχαίνει ωστόσο το σκοπό του; Γίνεται η όσμωση μεταξύ εργατικής τάξης και καλλιτεχνικής δημιουργίας; Γίνεται, αλλά εν μέρει, χωρίς να ολοκληρώνεται, περιορισμένη. Το επίπεδο (ο «κόσμος») των καλλιτεχνών παραμένει υπερυψωμένος, σχετικά απόμακρος από τον χώρο εργασίας. Οι εργάτες έρχονται στον χώρο για να ετοιμάσουν τα καθίσματα της ορχήστρας χωρίς περισσότερη αλληλεπίδραση. Στο εργοτάξιο συνεχίζουν να δουλεύουν. Φαίνεται ότι δεν έχουν χρόνο να ασχοληθούν με την «υψηλή» τέχνη, ή έχουν άλλα γούστα και ενδιαφέροντα. Ο καταναγκασμός της εργασίας, οι υποχρεώσεις της ζωής, η ανάγκη για επιβίωση κάνουν πολύ δύσκολο το έργο για την πνευματική εξύψωση, την καλλιέργεια και μόρφωση της εργατικής τάξης. Ωστόσο, η προσπάθεια έγινε, η πρόθεση και το μήνυμα δημοσιοποιήθηκαν. Οι εργάτες άραγε θα ανταποκριθούν; Μπορούν, έστω και αν θέλουν; Πάντως, την πρωτοβουλία την πήραν οι μουσικοί, όχι οι εργαζόμενοι, και σε μια ταξική κοινωνία είναι δύσκολο να γίνει διαφορετικά.
Εν κατακλείδι, η κίνηση έγινε. Η πράξη εκτυλίχθηκε, έσπασε τη σιωπή. Η ριζοσπαστική ιδέα περιμένει εκεί έξω, ανεξάρτητη, ελεύθερη, για να εκκολαφθεί.
9/3/2013
Δημήτρης Φασόλης